Ở nhiều làng bản người Tày nơi vùng cao Tuyên Quang, cá Bỗng đã được nuôi từ nhiều đời nay.

Dọc theo dòng sông Lô, sông Miện hay những khe suối nhỏ quanh khu vực các xã Vị Xuyên, Bắc Quang, Đồng Tâm, phường Hà Giang 1… cá Bỗng đã được nuôi từ nhiều đời nay. Đây là loài cá sở hữu những đặc tính quý hiếm mà không loài cá nước ngọt nào có được.

Cá Bỗng có thân hình thon dài, vảy ánh bạc, vây và đuôi có sắc đỏ nhạt. Điểm đặc biệt nhất chính là tuổi thọ và tốc độ sinh trưởng của loài cá này. Một con cá Bỗng có thể sống tới 40 - 50 năm và có thể hơn. Để phát triển đến trọng lượng 3 - 4kg, chúng cần rất nhiều năm ròng rã ăn lá, ăn rêu và phù du từ dòng nước trong mát lấy từ khe núi về. Chính sự chậm rãi và môi trường sống trong lành ấy đã giúp tạo nên những thớ thịt trong, săn chắc, thơm ngon và lớp da dày đặc trưng của giống cá đặc sản này.

Cá Bỗng được nuôi ở môi trường nước trong mát lấy từ khe núi về.

Khi vào nhiều làng bản của người Tày ở vùng cao Tuyên Quang, ta sẽ bắt gặp hình ảnh quen thuộc, đó là nhiều nhà thường có một chiếc ao tạo ra nét phong thuỷ hài hoà. Trong mỗi chiếc ao đều có nuôi một số loài cá, nhưng cá Bỗng là loài được bà con ưa nuôi nhất. Nối ra ao, các gia đình thường làm một sàn gỗ, tre có mái lá cọ để vừa rửa chân tay, vừa làm nơi ngắm đàn cá bơi lội. Có một thông tin được bà con chia sẻ đó là người ta có thể đoán được gia thế của chủ nhà qua tuổi và lượng đàn cá. Chiếc ao có cá càng to, cá càng lâu năm, gia đình càng được xem là có phúc - lộc - thọ. Bởi vậy, có những gia đình trong ao ngoài đàn cá Bỗng với số lượng hàng chục, hàng trăm con thì đặc biệt còn có từ 1 – 2 con cá Bỗng lớn có tuổi đời 35 – 40 năm, bằng tuổi với những thành viên đã thành trụ cột trong gia đình đó.

Nhận thấy giá trị kinh tế cao của cá Bỗng, tỉnh Hà Giang (trước đây) đã chỉ đạo ngành Nông nghiệp triển khai nghiên cứu, bảo tồn và phát triển loài cá này. Qua đó, đã có những đề tài nghiên cứu quy trình sinh sản, phát triển để gia tăng loài cá này. Tại một số địa bàn như phường Hà Giang 1, xã Đồng Tâm…, cá Bỗng được người dân phát triển rất tốt, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân với giá bán từ 300 – 350.000đ/kg cá thương phẩm.

Đến các làng du lịch cộng đồng của người Tày hoặc những quán ăn nơi vùng cao Tuyên Quang, giờ đây chúng ta có thể dễ dàng được ăn món cá… “tiến vua” với nhiều món như: Cá Bỗng kẹp tre nướng than hồng, khi ăn thường cuốn với lá cây rừng chấm mẻ hoặc nước chấm cốt chanh giềng; món gỏi cá Bỗng với thịt trong veo rất bắt mắt, ăn với các loại lá cây rừng như lá sung, lá nhội, lá dổi... chấm với nước cốt chanh giềng; cá Bỗng nấu canh măng chua cùng với một số loại rau thơm; vảy cá Bỗng chiên ròn nhâm nhi với rượu men lá.

Món cá Bỗng được ăn cùng với một số lá cây rừng và nhiều loại nước chấm đặc trưng mang hương vị núi rừng.

Đến với các gia đình người Tày, trên mâm có món cá Bỗng nghĩa là bạn là vị khách rất quý. Khi ăn các món từ cá Bỗng, vị ngọt thơm của cá, vị chát của những loại lá cây rừng hòa quyện tạo nên hương vị thật khó quên. Đặc biệt, cá bỗng được nuôi lâu nên thịt chắc và không tanh, nhiều dưỡng chất, trở thành món ăn cung cấp dinh dưỡng tốt cho sức khoẻ. Vì thế, hiện nay không chỉ có ở vùng cao Tuyên Quang, cá Bỗng đã được đưa đi rất nhiều nơi như một đặc sản quý từ vùng đất địa đầu Tổ quốc.

Lên vùng cao Tuyên quang, một lần thưởng thức cá Bỗng để cảm nhận về một loài cá và món ăn mang đậm hương vị núi rừng vùng cao. Thưởng thức món cá Bỗng ngon nhất là khi chúng ta ngồi cạnh bếp lửa nhà sàn truyền thống. Trong không gian ấy, người ta không chỉ cảm nhận được vị ngon của một loài cá quý, mà còn được hoà trong không gian văn hoá của bản làng người Tày. Giữa không gian và hương vị miền cao ấy, như giúp ta xua tan đi những mệt mỏi, lo toan của cuộc sống thường này.

PV