Với đồng bào Mông, khèn là tiếng nói của đời sống. Tiếng khèn vang lên trong đám cưới, hội xuân và cả lễ tiễn người đã khuất. Nhưng nghề làm khèn công phu, ít người trẻ đủ kiên nhẫn theo đuổi nên từng đứng trước nguy cơ mai một.

Năm 2020, thấy quanh vùng ngày càng hiếm thợ giỏi, anh Giàng Mí Gió (sinh năm 1994), dân tộc Mông, thôn Cháng Pùng, sang huyện Đồng Văn (cũ) học nghề từ các nghệ nhân. Hai tháng học từ sáng sớm đến đêm muộn, anh nắm được kỹ thuật cơ bản rồi về làm những cây khèn đầu tiên. “Cây khèn mất đi thì người Mông mình cũng mất đi tiếng nói thiêng liêng nhất”, anh nói về lý do theo nghề.

Người dân xã Thắng Mố trao đổi, tìm hiểu mô hình sản xuất khèn Mông tại gia đình anh Giàng Mí Gió.

Một cây khèn hoàn chỉnh phải qua 7 đến 8 công đoạn. Khó nhất là chế tác lá đồng và cân chỉnh âm thanh, chỉ lệch một ly là âm khèn lạc nhịp. Mỗi tháng anh Gió làm khoảng 10 cây, giá từ 3 đến 6 triệu đồng một cây. Anh bán cho người dân trong vùng, khách du lịch và đăng video giới thiệu quy trình lên mạng xã hội. Nhờ đó khèn của anh có cả đơn đặt hàng từ kiều bào và khách ở Mỹ, Trung Quốc. Đến nay xưởng nhỏ của anh đã bán hơn 400 cây, thu nhập ổn định trên 10 triệu đồng mỗi tháng.

Anh Giàng Mí Gió tỉ mỉ căn chỉnh âm sắc của cây khèn Mông.

Không dừng ở một hộ, nghề làm khèn đã lan sang cộng đồng. Theo anh Sính Mí Và, Trưởng thôn Cháng Pùng, trước đây thôn chủ yếu sống nhờ cây ngô, cây lúa nên đời sống còn khó khăn. Khi mô hình của anh Gió có hiệu quả, nhiều người tìm đến học hỏi. Đến nay thôn có 3 hộ làm khèn. Anh Giàng Mí Xá cũng làm và bán khoảng 10 cây mỗi tháng, đời sống gia đình khá lên rõ rệt.

Đây là kết quả của việc xã Thắng Mố thực hiện Tiểu dự án 1, Dự án 10 thuộc Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tôn vinh và nhân rộng các điển hình dám nghĩ, dám làm. Anh Và cho biết trước kia tuyên truyền thường chỉ là nói cho bà con nghe. Nay xã chọn cách biểu dương những thanh niên như anh Gió, anh Xá ngay trong các buổi sinh hoạt thôn. Người dân tận mắt thấy giữ bản sắc không phải gánh nặng mà có thể thành sinh kế nếu chịu khó học hỏi.

Thử âm thanh và kiểm tra độ chuẩn xác của sản phẩm trước khi bàn giao cho khách hàng.

Hiểu đúng giá trị của tiếng khèn trong phong tục, người dân cũng dần tự giác thay đổi nếp sống. Nhiều gia đình tổ chức đám tang gọn gàng, tiết kiệm theo quy ước thôn bản, bỏ các thủ tục rườm rà, vừa văn minh vừa giữ được cội nguồn.

Chiều xuống trên đỉnh dốc Cháng Pùng, tiếng đục đẽo và tiếng thử khèn của những người thợ trẻ vẫn vang lên bên vách đá.

Bài, ảnh: Nhật Nam